=
تحصيلات تکميلي
پايان نامه کارشناسي ارشد در رشته زبان و ادبيات عربي
عنوان:
مضامين اجتماعي در اشعار سعاد الصباح
استاد راهنما:
دكتر رضا رضايي
تحقيق و نگارش:
حليمه فولاد
(اين پايان نامه از حمايت مالي معاونت پژوهشي دانشگاه سيستان و بلوچستان بهره مند شده است)
بهمن 1393
بسمه تعالي
اين پايان نامه با عنوان بررسي مضامين اجتماعي در اشعار سعاد الصباح قسمتي از برنامه آموزشي دوره كارشناسي ارشد زبان و ادبيات عربي توسط دانشجو حليمه فولاد با راهنمايي استاد پايان نامه دکتر رضا رضايي تهيه شده است. استفاده از مطالب آن به منظور اهداف آموزشي با ذكر مرجع و اطلاع كتبي به حوزه تحصيلات تكميلي دانشگاه سيستان و بلوچستان مجاز مي باشد.
(نام و امضاء دانشجو ) حليمه فولاد

اين پايان نامه 4 واحد درسي شناخته مي شود و در تاريخ ………………….. توسط هيئت داوران بررسي و درجه ……………… به آن تعلق گرفت
نام و نام خانوادگي
امضاءتاريخاستاد راهنما: (نازنين 12)دکتر رضا رضايياستاد راهنما:استاد مشاور: داور 1: دکتر بتول محسنيرادداور 2:دکتر محمدتقي زندوکيلينماينده تحصيلات تكميلي:دکتر عليرضا سليمانزاده
تعهدنامه اصالت اثر
اينجانب حليمه فولاد تعهد مي كنم كه مطالب مندرج در اين پايان نامه حاصل كار پژوهشي اينجانب است و به دستاوردهاي پژوهشي ديگران كه در اين نوشته از آن استفاده شده است مطابق مقررات ارجاع گرديده است. اين پايان نامه پيش از اين براي احراز هيچ مدرك هم سطح يا بالاتر ارائه نشده است.
كليه حقوق مادي و معنوي اين اثر متعلق به دانشگاه سيستان و بلوچستان مي باشد.
نام و نام خانوادگي دانشجو:حليمه فولاد
امضاء
تقديم به:
پيشگاه مقدس صاحب الزمان، مهدي فاطمه (عج) با اين اميد که با ظهورشان، جهان و جهانيان را روشن سازند.
تقديم به روح پاک مادرم که عالمانه به من آموخت تا چگونه در عرصهي زندگي ايستادگي کنم.
تقديم با بوسه بر دستان پدرم؛ به او که نميدانم از بزرگيش بگويم يا از سخاوت، سکوت، مهرباني و …
و تقديم به خانواده عزيزم که همواره در طول تحصيل متحمل زحماتم بودند و تکيهگاه من در مواجهه با مشکلات و وجودشان مايهي دلگرمي من ميباشد.
سپاسگزاري
“گربود عمر به ميخانه رسم بار دِگر
بجز از خدمت رندان نکنم کار دِگر”
سپاس بيکران مخصوص درگاه ايزد منّان است که درکنار هم? بخشش ها، نعمت دانش اندوزي را هم بهر? بندگان خود ساخت. همچنين درود بي شمار بر پيامبران الهي، به ويژه خاتم رُسُل، سرور کائنات و تتم? زمان، حضرت محمّد و خاندان پاکش باد که نخستين آموزگاران راستين بشريّت بودهاند.
برخود فرض مي دانم که سر تسليم و ارادت بر آستان بلند استادان فرزانه و فرهيخته پيش آورم که همواره از خوان گسترده و بي دريغ معرفت و علم ايشان ريزه خواري نموده ام و ابجد عشق و کمال آنان همواره بر لوح دلم نقشي ماندگار بسته است.
اکنون در پايان يکي از مقاطع تحصيلي، به پاس کوشش هاي بي دريغ و خستگي ناپذير هم? استاداني که بنابر مصداق ” من علّمني حرفاً فقد صيّرني عبداً” مرا براي هميشه منّت گزار الطاف کريمان? خويش ساخته اند، برخود بايسته و شايسته مي دانم که مراتب کُرنش و فروتني خود را تقديم نمايم.
ازهم? استادان گروه زبان و ادبيّات عربي، مخصوصاً استاد راهنما: آقاي دکتررضا رضايي ، در راستاي کمک شايان توجّه به اجراي اين پژوهش و صبر و دقّت نظر ايشان از آغاز تا فرجام سپاس قلبي و هميشگي دارم.
همچنين از استاد دلسوزم خانم دکتر رستم پور که علاوه برآموزش علم، منش زندگي و مسير بهتر زيستن رابه من آموخته اند ، کمال تشکر رادارم. در پايان خالصانه خدمت همه کساني که به نوعي مرا در به انجام رساندن اين مهم ياري نموده اند تشکر ميکنم.

چكيده
ادبيّات هر سرزميني منعکس کننده اوضاع و احوال اجتماعي آن سرزمين است. با توجه به تحوّلات بنياديني که در ساختارهاي اجتماعي دوران معاصر به وجود آمد، در ادبيات نيز تحوّلاتي صورت گرفت. بدين ترتيب شاخصه آثار پس از نهضت تا به امروز، پرداختن به مسائل اجتماعي و انتقاد از جنبه هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي جامعه است.
افراد جامعه و در ميان آنها شاعران خود را جدا و بيگانه از جمع نميدانند. لذا با ساير اعضاي جامعه احساس همبستگي و وابستگي کرده و زبان گوياي جامعه خويش ميشوند. از جمله اين شاعران سعاد الصباح است.
سعاد الصباح مسايل اجتماعي را با بينشي عميق مورد بررسي قرار ميدهد و به سادگي از کنار آن نميگذرد. وي در تأمّلات اجتماعي خود موضوعاتي از قبيل: تعليم و آزادي زن، استعمار، وطن دوستي، انسان دوستي ،وحدت عربي را مورد توجّه قرار ميدهد. او انسانها را روح واحدي ميداند که باهم برابر و مشابهند. او در واقع خود را اصلاح کننده معضلات و مشکلات جامعه ميداند و مبناي شعر خود را خدمت به ملت خويش و در نگاه گستردهتر خدمت به انسانيت قرار ميدهد و خواستار احياي حقوق اساسي مردم ميشود.
اين تحقيق از نوع بنيادي و روش بررسي آن تحليلي توصيفي است که به شيو? کتابخانهاي صورت گرفته است بدين ترتيب که نخست مطالب مرتبط با موضوع از منابع استخراج وفيش برداري شده و آنگاه يافتهها مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است.
كلمات كليدي: سعاد الصباح – اشعار- مضامين اجتماعي
فهرست مطالب
عنوان صفحهفصل اول: کليات و مفاهيم……………………………………………………………………………………..
1-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………….
1-2- مبادي تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………………….
1-2-1 تعريف موضوع……………………………………………………………………………………………………………….
1-2-2 سابقه تحقيق………………………………………………………………………………………………………………..
1-2-3 سؤالات تحقيق……………………………………………………………………………………………………………..
1-2-4 فرضيه هاي تحقيق ……………………………………………………………………………………………………..
1-2-5 روش تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………
1-2-6 هدف تحقيق………………………………………………………………………………………………………………..
1-3 مفاهيم……………………………………………………………………………………………………………………………..
1-3-1 جامعه شناسي ادبيات………………………………………………………………………………………………….
1-3-1-1 مفهوم و تاريخچهي جامعه شناسي ادبيات……………………………………………………………..
1-3-1-2 سابقه نقد اجتماعي………………………………………………………………………………………………….
1-3-2 مهم ترين عوامل مؤثر بر آثار ادبي و هنري…………………………………………………………………
1-3-2-1 ساخت اجتماعي………………………………………………………………………………………………………
1-3-2-2 فرهنگ…………………………………………………………………………………………………………………….
1-3-2-3 شخصيت…………………………………………………………………………………………………………………..
1-3-3 هدف جامعه شناسي ادبيات…………………………………………………………………………………………
1-3-3-1 روش جامعه شناسي ظواهر ادبي…………………………………………………………………………….
1-3-3-2 جامعه شناسي توليد کننده اثر ادبي……………………………………………………………………….
1-3-3-3 جامعه شناسي محتواي اثر ادبي………………………………………………………………………………
1-3-4 واقع گرايي……………………………………………………………………………………………………………………
فصل دوم: جغرافيا و ادبيات کويت ………………………………………………………………………
2-1 موقعيت تاريخي و جغرافيايي……………………………………………………………………………………………
2-1-2 موقعيت تاريخي……………………………………………………………………………………………………………
2-1-2-1 پيشينهي تاريخي کويت………………………………………………………………………………………….
2-1-2-2 وجهي تسميهي کويت…………………………………………………………………………………………….
2-1-3 موقعيت جغرافيايي……………………………………………………………………………………………………….
2-1-3-1 جغرافياي کويت……………………………………………………………………………………………………….
2-1-4 شرايط سياسي………………………………………………………………………………………………………………
2-1-4-1 استقلال کويت و عواقب بعد از آن…………………………………………………………………………..
2-1-4-2 حاکميت خاندان صباح…………………………………………………………………………………………….
2-1-5 موقعيت اقتصادي و فرهنگي………………………………………………………………………………………..
2-1-5-1 اقتصاد………………………………………………………………………………………………………………………
2-1-5-2 بهداشت…………………………………………………………………………………………………………………..
2-1-5-3 دين و نژاد مردم کويت …………………………………………………………………………………………..
2-1-5-4 آموزش……………………………………………………………………………………………………………………..
2-1-6 مراحل ادبي در شعر کويت…………………………………………………………………………………………..
2-1-6-1 مرحله اول شعر کويت……………………………………………………………………………………………..
2-1-6-2 مرحله دوم شعر کويت……………………………………………………………………………………………..
2-1-6-3 مرحله سوم شعر کويت…………………………………………………………………………………………….
فصل سوم:معرفي سعاد الصباح و جايگاه ادبي وي…………………………………………………….
3-1 زندگي نامه………………………………………………………………………………………………………………………………
3-2 آثار و تاليفات علمي و ادبي……………………………………………………………………………………………………..
3-3 مجموعه مقالات ……………………………………………………………………………………………………………………..
3-4 کتابهاي تأليفي در زمينهي اقتصاد ……………………………………………………………………………………..
3-5 آثار علمي پژوهشي …………………………………………………………………………………………………………………
3-6 فعاليت هاي فرهنگي ………………………………………………………………………………………………………………
3-7 عضويت ها ………………………………………………………………………………………………………………………………
3-8 سبک شعري……………………………………………………………………………………………………………………………
3-9 ويژگي شعري …………………………………………………………………………………………………………………………
3-9-1 تضاد و تناقض گويي……………………………………………………………………………………………………………
3-10 تاثير پذيري از مکتب نزار قباني……………………………………………………………………………………………
فصل چهارم: انعکاس مضامين اجتماعي در شعر سعاد الصباح………………………………
4-1 بررسي مضامين اجتماعي………………………………………………………………………………………………..
4-1-1 زن در جامعه معاصر عربي……………………………………………………………………………………………
4-1-1-1 تعليم زن …………………………………………………………………………………………………………………
4-1-1-2 آزادي زن ……………………………………………………………………………………………………………….
4-1-1-3 اعتراض به نگرش جنس گونه زن و تحقير او………………………………………………………….
4-1-1-4 نگاه جامعه به زن و نقد شاعر نسبت به آن…………………………………………………………….
4-1-2 ديدگاه شاعر نسبت به مرد…………………………………………………………………………………………..
4-1-3 تبعيض طبقاتي…………………………………………………………………………………………………………….
4-1-4 نفاق و تزوير…………………………………………………………………………………………………………………
4-1-5 ستم و خشونت……………………………………………………………………………………………………………..
4-1-6 استعمار و تحت سلطه ديگران بودن…………………………………………………………………………….
4- 1-7 آزادگي و استبداد………………………………………………………………………………………………………..
4-1-8 وطن دوستي…………………………………………………………………………………………………………………
4-1-9 انسان دوستي، محبت، برادري و وحدت عربي…………………………………………………………….
4-1-9-1 فلسطين از نگاه شاعر………………………………………………………………………………………………
4-1-9-2 لبنان از نگاه شاعر …………………………………………………………………………………………………..
4-1-9-3 عراق از نگاه شاعر ……………………………………………………………………………………………………
4-1-10راهکارها و نتيجه گيري………………………………………………………………………………………………
4-1-10-1 راهکارها ر شعر سعاد الصباح…………………………………………………………………………………
4-1-10=2 نتيجه گيري…………………………………………………………………………………………………………..
فهرست منابع…………………………………………………………………………………………………………………………….
1
2
3
3
4
5
5
6
6
6
6
7
9
9
10
11
12
13
13
14
15
15
18
19
19
19
20
21
21
21
21
22
24
24
26
26
26
27
27
27
27
29
30
30
32
32
32
33
34
34
35
35
36
40
41
41
42
46
49
52
53
61
62
63
65
67
68
74
75
79
82
85
86
88
91

فصل اول
کليات و مفاهيم

کليات
1-1 مقدمه
شعر هنري است برخاسته از اعماق روح و قلب انسان، که با آمال و آرزوها و خواستههاي درونياش عجين شده است. و شاعر هنرمندي است که از مشکلات و نيازهاي مردم و زوايا و واقعيتهاي پيدا و پنهان زندگيشان سخن ميگويد.
مضامين و مفاهيم نهفته در شعر همواره متأثر از مسائل موجود در جامعه بوده است چرا که در واقع عدم تأثير پذيري شعر از مسائل و واقعيتهاي اجتماعي غير قابل اجتناب است.
در اواخر قرن 19 و اوائل قرن 20 با تغيير و تحول بزرگي در مسائل سياسي و اجتماعي دنيا، شعر نيز دچار نهضت و تحول بزرگي در عرصه مضمون و محتوا گشت، به طوري که دامنه شعر وسعت يافته و موضوعات شخصي و محدود جاي خود را به مسائل روز و موضوعات اجتماعي پرتنش داد.
با بالا رفتن سطح فکري مردم و بينش و آگاهي اجتماعي و بيداري انديشههاي خفته، شعر عربي وارد عرصه جديدي شد و به رشد و شکوفايي بالايي رسيد و از حصار مضامين محدودي چون مدح پادشاهان و گرايشهاي فردي رهايي يافت، وارد مضامين اجتماعي گستردهاي شد. شاعر ديگر براي منفعتهاي شخصي و به رخ کشيدن قدرت شعر پردازي خود در قالب آرايههاي ادبي و صناعات لفظي و لغات دشوار و پر تکلف، شعر نميسرايد. بلکه به مضمون و محتوا پرداخته، و با احساساتي پرشور و عواطفي گرم از مشکلات اجتماعي، سياسي و فرهنگي مردم سخن ميراند.
سعاد الصباح با شيوه شعري خود به سراغ مضامين جديد و پوياي عصر خويش ميرود و با زبان ساده شعر خود به تحليل وقائع سياسي و اجتماعي عصر خويش ميپردازد. او در واقع خود را اصلاح کننده معضلات و مشکلات جامعه ميداند. و مبناي شعر خود را خدمت به ملت خويش و در نگاه گستردهتر خدمت به انسانيت قرار ميدهد و خواستار احياي حقوق اساسي مردم ميشود.
رسالهي حاضر ، در4 فصل تدوين شده است:
فصل نخست، به مقدّمات و کليات و مفاهيم تحقيق پرداختهاست و در آن به مسئله اصلي تحقيق، سؤال ها، فرضيهها، پيشينه تحقيق، روش تحقيق و به بحث درباره جامعه شناسي ادبيات و رابطه جامعه و ادبيات پرداخته ميشود.
درفصل دوّم، اوضاع تاريخي، جغرافيايي، سياسي، اجتماعي، اقتصادي و ادبي کويت به صورت کلي را شرح داده ميشود.
در فصل سوم، توضيحاتي جهت آشنايي بيشتر مخاطب با زندگي و انديشهها و آثار سعاد الصباح، بيان ميشود.
در فصل چهارم، به طرح مسائل اجتماعي موجود درجامعه مانند زن ، مرد، آزادي، استعمار و وطن دوستي پرداخته ميشود.
در آخر به نتيجه گيري نهايي اين پژوهش با توجه به اهداف اوّليه آن پرداختهاست.
1-2مبادي تحقيق
1-2-1 تعريف موضوع
بي ترديد ادبيات يک جامعه، آيينه تمام نماي فرهنگ و تمدن آن جامعه است و شعر بخش عظيمي از ادبيات را تشکيل مي دهد. ادبيات در هر دورهاي بنا به شرايط سياسي، فرهنگي، اجتماعي، و …دچار تغيير و تحول مي شود. و به تبع آن شعر نيز سبک و سياق خاصي به خود ميگيرد به نحوي که تمامي ابعاد شعر اعم از ساختار، مضمون، قالب، بيان و زبان دستخوش تغييراتي قرار ميگيرد.
بررسي مضامين اجتماعي آثار هر شاعر يا نويسندهاي ميتواند بيانگر گرايشات اجتماعي آن شاعر يا نويسنده باشد، گرايشاتي که نشات گرفته از شرايطي است که شاعر در آن زندگي ميکند، بنابراين براي شناخت هر شاعر يا نويسندهاي بايد به بررسي گرايشات اجتماعي او پرداخت. سعاد محمد الصباح از متنبي، أبي تمام، شعراي مهجر لبنان، شوقي تاثير پذيرفته است. سعاد الصباح در حالي که 13 سال بيش نداشت، اولين قصايد خود را در ديوان “من عمري” در سال 1964منتشر کرد. (خلف،1992: 42) سعاد الصباح پسرش مبارک را در حاليکه 12سال داشت از دست داد. ديوان (إليک يا ولدي: به تو فرزندم) در سوگ او سروده است که غم و اندوه در آن موج ميزند و عاطفه راستين را به تصوير ميکشد.
سعاد الصباح در قصيدههايش براي شکل فني و وحدت عضوي (ارگانيک) از همه ويژگي شعري مانند رموز تصوير، وزن و قافيه کمک ميگيرد. اشعارش ساده و به دور از تعقيد و پيچيدگي است، به طوري که براي همه قابل فهم است ( عيسي، 2002: 157). اشعار سعاد صباح به تعبيري سهل و ممتنع است. استفاده هوشمندانه از موسيقي شعر، خيال فراگير، از او شاعري خلاق ساختهاست. فرامتن شعرهاي او روح زلال و شفاف انساني است که در حصار زمان و مکان نميگنجد و بيشتر سعي کردهاست به جوهر انسان صرف نظر از زن يا مرد بودن آن نزديک شود. ادبيات، شعر، عشق به وطن، اهتمام به حقوق بشر و آزاديبيان و دفاع از حقوق زنان دغدغههاي اصلي اوست. کتاب “خذني إلي حدود الشمس” داراي مضامين اجتماعي، انتقادي و مسائل زنان است.کتابهايش “برقيات عاجله إلي وطني”، “الورود.. تعرف الغضب”، “في البدء کانت الأنثي” سرشار از مضامين متعددي در باب مسائل اجتماعي،عاطفي، و عشق به وطن و…است.
1-2-2سابقه تحقيق
از جمله پژوهشهايي که به بررسي اشعار سعاد صباح پرداختهاند، ميتوان به پژوهشهاي ذيل اشاره کرد: 1- فن الرثاء في الشعر العربي المعاصر (دراسه اسلوبيه في ديوان إليک يا ولدي سعاد الصباح نموذجاًَ) از نورالدين پروين دانشگاه تربيت مدرس سال 1392 فن رثاء را در ديوان إليک يا ولدي از لحاظ اسلوبي بررسي کرده است. 2- بررسي مفاهيم عشق و زن در اشعار غاده السمان و سعاد الصباح از زينب جعفرنژاد دانشگاه شهيد بهشتي سال1390 به وجوه اختلاف و اشتراک در اشعار غاده السمان و سعاد الصباح ميپردازد و نتيجه ميگيرد که عشق بارزترين مضمون شعري دو شاعر است. 3- مکانة الرجل في شعر سعاد الصباح از جاسم نادري نژاد دانشگاه اصفهان سال 1389 جايگاه مرد درنظر سعاد الصباح است و شامل سه فصل است فصل اول کشور کويت از لحاظ سياسي،جغرافي و ادبي. فصل دوم حرکت ادبيات زنان در کويت به ويژه ادب سعاد الصباح. فصل سوم درمورد ويژگيهاي مثبت و منفي مردان و ديدگاه شاعر در مدح و ذم آنان پرداخته است.
4- زن در شعر سعاد الصباح از محسن خدادادي دانشگاه اصفهان سال1388 که محور اصلي آن آشکار کردن نقش زن و تصوير زن در شعر سعاد الصباح است. 5-. پژوهشي در ادب سعاد الصباح از مريم فرهمند دانشگاه فردوسي مشهد سال 1387 که شامل 4 فصل است. فصل اول نگاه کلي به تاريخ کويت، فصل دوم، زندگينامهي شاعر، فصل سوم جلوههاي شعري.فصل چهارم،زبان شعري سعاد است. 6- عنصر عاطفه در اشعار سعاد الصباح و نزار قباني از آمنه جهانگيري دانشگاه تهران سال1386 به تاثير عنصر عاطفه در اشعار دو شاعر و تاثير سعاد الصباح از نزار قباني اشاره ميکند.
از جمله مقالههايي که به بررسي اشعار سعاد الصباح پرداختهاند ميتوان به موارد زير اشاره کرد.
1- بررسي کاربردي زنانه در مرثيه معاصر با تاکيد بر مرثيههاي سعاد صباح از دکتر کبري روشنفکر و همکارانش، که به بررسي شعر سعادالصباح، در سه سطح واژگاني، نحوي و بلاغي ميپردازند؛ تا از اين طريق، پيوند زبان و جنسيت را در اشعار اين شاعر تحليل کنند. (فصلنامه جستارهاي زباني، دوره 4، شماره 4، پياپي، زمستان 1392، ص 111-136)
2- التناص الديني في الادب المراة الکويتيه از فاطمه ذوالقدر به بررسي تناص ديني در ادب کويتي با تکيه بر بخشي از اشعار سعاد الصباح ميپردازد. (مجله العلميه الايرانيه للغه العربيه و آدابها، فصليه محکمه، العدد 16، خريف 1389، ص 15-32)
3- فروغ فرخزاد و سعاد الصباح در مثلث عشق، سياست، و زنانه نويسي ازمه دخت پورخالقي و حميد تقي آبادي که نتيجه آن1- نوعي سوررئاليسم در اشعار فروغ فرخزاد و سعاد الصباح وجود دارد2-عينيت و ذهنيت در شعر دو شاعر باعث ايجاد فضاي نو وغريب شده و نوعي تناقض و طنز تلخ در آثارشان ديده ميشود 3- هر دو شاعر نگاهي مدرن به زندگي دارند و به همين دليل در شعرشان عليه نظام مرد سالار طيغان ميکنند. ( الدراسات الأدبيه، شماره 70، پاييز1389، ص 9-34)
4- من از باغستانهاي عقل گريخته ام، نگاهي به زندگي و شعر سعاد الصباح از عليرضا يگانه. (ادبيات و زبانها، مجله گوهران، شماره 1، پاييز 1382، ص 151-157)
5- دراسه أسلوبيه في قصيدة موعد في الجنه از دکتر عيسي متقي زاده و ديگران به بررسي شعر سعاد الصباح در سه لايه صوتي و نحويي و بلاغي ميپردازند. ( نشريه اضاءات نقديه، دوره 3، شماره 9، ربيع 1434، ص 135- 152)و در مورد مضامين اجتماعي اشعارش کاري نشده است.

1-2-3 سؤالات تحقيق
اين پژوهش بر آن است تا به سوالات ذيل جواب دهد.
1-عوامل موثر بر شکل گيري مضامين اجتماعي در ديوان سعاد صباح کدام است؟
2- ابعاد و مضامين شعر اجتماعي سعاد صباح چيست؟
3- آيا شاعر براي ايجاد تحول در سرنوشت اجتماعي مردم راهکارهايي را ارائه کرده است؟

1-2-4 فرضيه هاي تحقيق
1- به نظرميرسد که انديشههاي مليگرايانه و وطن پرستانه بر اشعار ش تاثير گذاشته است.
2- به نظر ميرسد که سعاد صباح به مسائل آزاد عقيده، جايگاهزن، و نقش مردم در سرنوشت سياسي توجه دارد.
3- به نظر ميرسد با توجه به احساس مسئوليت نسبت به سرنوشت مردم، شيوههاي اصلاحي براي بهبود اوضاع بيان شده باشد

1-2-5 روش تحقيق
اين تحقيق از نوع بنيادي و روش بررسي آن تحليلي توصيفي است که به شيو? کتابخانهاي صورت ميگيرد. بدين ترتيب که نخست مطالب مرتبط با موضوع از منابع استخراج وفيش برداري شده و آنگاه، يافتهها مورد بررسي و تحليل قرار ميگيرد و بر اساس طرح پايان نامه تنظيم و ارائه ميشود.

1-2-6 هدف تحقيق
آشنايي بيشتر متخصصين رشته زبان و ادبيات عربي با شعر و مضامين سعاد الصباح ميباشد.

1-3 مفاهيم
1-3-1 جامعه شناسي ادبيات
يکي از حوزه هاي مطالعات بين رشتهاي، جامعه شناسي ادبيات است که ساختارهاي معنايي شعر و رمان يا هر نوع از انواع ادبي را به وضعيت اجتماعي و سياسي زمانه پيوند ميدهد. البته منظور آن نيست که متون ادبي تصوير واقعي جامعه است؛ بلکه بعضي از مسائل اجتماعي را به مسائل معنايي و روايي تبديل ميسازد و گاهي مسائل و تضادهاي اجتماعي به صورت مسائل معنايي و ستيزهاي زباني جلوهگر ميشود. زبانها، جهان نگريهاي انضمامي و اجتماعي هستند و از فعّاليت روزمره و مبارزه طبقاتي جدايي ناپذيرند. ادبيات در قالب ساختارهاي کلامي و زبانهاي جمعي، در برابر ساختارهاي اجتماعي به واکنش ميپردازد. (گلدمن، 1382: 29).
1-3-1-1 مفهوم و تاريخچه جامعه شناسي ادبيات
نقد جامعه شناختي ادبيات، يکي از شيوههاي نسبتاً نوين در مطالعات ادبي است. در اين شيوه به بررسي ساختار و محتواي اثر ادبي و ارتباط آن با ساختار و تحوّلات جامعهاي که اثر مولود آن است، ميپردازند. آنچه در نقد جامعه شناختي ادبيات از اهميت بيشتري برخوردار است، انعکاس تصوير جامعه در جهان تخيلي و هنري اثر ادبي و شکلهاي مختلف آن است.
نظريه هاي اخلاقي دربار? ادبيات از زمان يونان باستان در آراي افلاطون پديدار شد و هم زمان با ظهور مکتب رمانتيسم، بستر پيدايش نظريه هاي اجتماعي مرتبط با ادبيات را در اوايل سد? نوزدهم ميلادي در اروپا فراهم کرد. در پي شکلگيري و تکامل نظريههاي اجتماعي، کم کم جامعه شناسي به عنوان دانشي مستقل از بستر فلسفي خود جدا شد و به سرعت با ديگر علوم در آميخت. اين جريان که از پديده هاي مهم بعد از رنسانس است، ناشي از آگاهي و شناخت دربار? وجود قانون در زندگي اجتماعي است. علاوه بر اين، پيشرفت در علوم تجربي نيز زمينه توجّه بيشتر به روش هاي تحقيق در جامعه شناسي را فراهم آورد. به بيان ديگر، تحوّلات بزرگ و مهم اجتماعي بر آمده از انقلاب صنعتي که خود از پديدههاي رنسانس و انقلاب علمي بود، زمينه دگرگوني تمام اصول واساس نظام هاي اجتماعي قديم را فراهم کرد. جامعه شناسي علمي در قرن نوزدهم و بيستم به تدريج تکامل يافت و به شاخههاي متعدّدي از جمله جامعه شناسي اقتصادي، سياسي، پرورشي، حقوقي، اداري، صنعتي، شهري، روستايي، معرفتي، خانواده، دين، هنر و انحرافات اجتماعي تقسيم شد(روشنفکر، نعمتي قزويني، 1389: 5)
جامعه شناسي ادبيات يکي از شاخههاي جامعه شناسي هنر ساخت و کار کرد اجتماعي ادبيات و ارتباط ميان جامعه و ادبيات و قوانين حاکم بر آنها را بررسي ميکند. جامعه شناسي ادبيات نشان ميدهد ادبيات نيز مانند خانواده، آموزش و پرورش، حکومت، اقتصاد و… يک نهاد اجتماعي است؛ يعني ريشه در زندگي اجتماعي انسان دارد. بر اين اساس ميتوان جامعه شناسي ادبيات را علم مطالعه و شناخت محتواي آثار ادبي و خاستگاه رواني و اجتماعي پديد آورندگان آنها و نيز تأثير پابرجايي که اين آثار در اجتماع ميگذارند، تعريف کرد. درواقع جامعه شناسي ادبيات، مطالعه علمي محتواي اثر ادبي و ماهيت آن در پيوند با ديگر جنبههاي زندگي اجتماعي است.(ستوده، 1381: 56)
جامعه شناسي ادبيات بر شناخت علمي آثار ادبي و بررسي پيوندها ، بستگيهاي متقابل ادبيات با ديگر مظاهر زندگي اجتماعي تأکيد دارد. همچنين ادبيات بخشي است از هنر و هنر بخش مهمي است از فرهنگ جامعه، از اين رو ميتوان گفت که جامعه شناسي ادبيات بخشي است از جامعه شناسي هنر که مطالعات خود را روي محتواي اثر ادبي و جوهر اجتماعي آن و روابط متقابل شاعر و نويسنده و اثر آن از سويي، و جامعه و فرهنگ آن از سوي ديگر متمرکز ميسازد.(ترابي، 1380: 27)
بنابراين ادبيات به ناچار سرشت جامعه شناسانه دارد و طبعاً منظور ما “جامعه شناسي علمي” است. مورّخ ادبي به تحليل عيني منشأ اثر، جاي آن در بافت اجتماعي و تأثير آن بر زندگي اجتماعي ميپردازد، ولي ناقد ادبي يا صرفاً اثر را از جنبه قالب ارزيابي ميکند يا معايب و محاسن اجتماعي آن را بررسي مي کند. و نقد به معناي دقيق کلمه، بايستي جزو کار منتقد پيشرو باشد، امّا عنصر اساسي و بنياني، همان “تحليل اجتماعي” است. ارتباط آثار هنري با اشکال توليد يک جامعه معين، بسيار ناچيز است. اين ارتباط فقط از طريق پيوندهاي ميانجي، مانند ساختمان طبقاتي جامعه و روانشناسي اجتماعي، که در نتيجه منافع طبقاتي شکل گرفته وجود دارد. هر اثر ادبي آگاهانه يا ناآگاهانه، روانشناسي اجتماعي طبقهاي را منعکس ميکند. و پيوندهاي هر اثر ادبي با روانشناسي اين يا آن طبقه و گروههاي بزرگ اجتماعي، عمدتاً از طريق محتوا مشخص ميشود.(آناتولي و لوناچارسکي،1351: 8-9)
منتقد در ابتدا رابطه اثر را با گروه يا طبقه اجتماعي معين و تأثير آن بر زندگي اجتماعي تعيين ميکند. قالب اثر ادبي نه تنها از طريق محتوا، بلکه از راه عناصر ديگر نيز مشخص ميشود. عناصري از قبيل روندهاي روانشناسي انديشه، گفت و گوهاي خاصّ هر طبقه معين، نحو? زندگي آن طبقه، سطح فرهنگ مادي جامعهاي معين، تأثير جوامع همسايه، اثر اعصار گذشته و گرايش به نو آوري که در وجوه گوناگون زندگي متجلّي ميشود ميتوانند عامل فرعي تشخيص قالب باشند. منتقد بايد بکوشد مسير اساسي اجتماعي اثر را در يابد و معلوم کند که مقصد آن کدام است، و آيا انتخاب اين مسير به اختيار و گزينش نويسنده بوده يا نه.منتقد بايد ارزيابي خود را بر اين انديشه اساسي و پوياي اجتماعي بنيان گذارد و تنها نبايد به مسايل روز بپردازد بلکه بايد بداند که مسايل و اموري هستند که در نظر نخست کلّي و بسيار بعيد به نظر ميرسند، امّا در واقع پس از بررسي دقيق، معلوم ميشود که در زندگي اجتماعي تأثير مهمي دارند؛ بنابراين جامعه شناسي ادبيات نشان ميدهد که ادبيات نيز مانند: خانواده، آموزش و پرورش، حکومت اقتصاد و… يک نهاد اجتماعي است؛ يعني ريشه در زندگي اجتماعي انسان دارد.(صنعت جو،1379: 13)
بنابراين ميتوان جامعه شناسي ادبيات را علم مطالعه و شناخت محتواي آثار ادبي و خاستگاه رواني و اجتماعي پديدآورندگان آنها و نيز تأثير پابرجايي که اين آثار در اجتماع ميگذارند، تعريف کرد. در واقع جامعه شناسي ادبيات مطالعه علمي محتواي اثر ادبي و ماهيت آن در پيوند با ديگر جنبههاي زندگي اجتماعي است.

1-3-1-2 سابقه نقد اجتماعي
قدمت نقد اجتماعي در اروپا به اوايل قرن 19 برميگردد. زماني که مادام دوستال در سال (1800م) کتاب خود را با عنوان ” رابطه ادبيات با نظام اجتماعي” و سال (1802م) شاتوبريان کتاب “عبقرية المسيحية” را انتشار داد. و سپس ناقدان فرانسوي و ديگر کشورهاي اروپائي بر اين مسير راه خويش را پيمودند. بر اساس تفکراتي از اين دست، نخستين بارقههاي نقد اجتماعي در آراي گروهي از منتقدان از جمله مادام دوستال(1766-1817م)، هيپوليت تن (1828-1893م) و نيز برخي فلاسفه همچون کارل مارکس (1883-1818م) و فردريک انگلس (1895-1820م) پديدار شد و امروزه به عنوان يکي از شيوههاي نقد ادبي به کار ميرود.(ستوده،1381: 56 ؛ عبودشراد،2011: 233)
مادام دوستال اگرچه ادبيات را در وهله اول حاصل انديشه و نبوغ اديب ميداند، آشکارا بر اثرپذيري آن از نظامهاي اجتماعي نيز صحّه ميگذارد. او در مقدمه يکي از آثارش با عنوان” ادبيات در ارتباط با نظامهاي اجتماعي”، ضمن تحليل و تبيين تأثير انواع نظامهاي اجتماعي در ادبيات ملت ها، منشأ بسياري از وجوه شباهت ميان نظامهاي اجتماعي آنها مي داند.(غنيمي هلال، 2001: 42-43) تِن نيز در نظريه معروف خود ويژگيهاي هنري هر ملت را بر سه عامل اصلي وابسته ميداند: نژاد، محيط و تمدّن. به نظر او، عامل نژاد شامل ويژگيهاي اقليمي، وضعيت سياسي، اجتماعي و مذهبي است. عامل سوم نيز همان دستاوردهاي فکري، فرهنگي و علمي هر ملت است که در طول تاريخ به ميراث تمدن وي تبديل شدهاست و در نسلهاي بعد نيز اثر گذار خواهد بود(همان،51-53)
در واقع دانشمندان و پژوهشگران غربي از قرنها گذشته بر اين اصل تکيه داشتنند که ادبيات در حقيقت تعبيري از جامعه و هرآنچه مرتبط بر اين جامعه است، مي باشد. اينگونه نيست که اديب از آسمان به زمين نازل شدهباشد؛ بلکه وي فرزند جامعه و محيط خويش ميباشد، هر آنچه در اطراف خويش ميشنود و ميبيند متُأثّر ميشود. علاوه بر اين تأثير پذيري، هنرمند ادبي با انتشار اثر ادبي خويش مردم را نسبت بر افکار خويش آگاهي ميدهد. بنابراين ادبيات با جامعه خويش ارتباطي تنگاتنگ دارد.(ضيف، 1972: 96)
1-3-2 مهمترين عوامل مؤثر بر آثار ادبي و هنري
جامعه در يک حال ثابت به سر نميبرد بلکه دائماً در حال رشد و ترقي و تغيير در سطوح بالاتر ميباشد، به تبع آن اوضاع و احوال اجتماعي نيز با اين تغييرات به فعل و شکوفايي ميرسند. منظور ما از اوضاع و احوال اجتماعي درواقع همه شرايط اقتصادي، سياسي، فرهنگي، مذهبي، عادات و رسوم و اخلاق مي باشد. هنرمند نيز به دور از واکنشهاي اجتماعي به سر نميبرد و اثر خود را بدون توجه به اينکه جامعه-اي از آن راضي باشد و يا به مقابله با آن بپردازد، تقديم ميکند. در واقع ارتباط شاعر با جامعه خويش حقيقي است؛ که اکثر شعراء بر اين اصل معتقدند و آگاهي يافتند، که هيچ چيز بدون جامعه امکان پذير نميباشد؛ چنانکه “گوته” بيان داشته است:(ماذا أکون بدونک يا صديقي الشعب1) (اسماعيل، 1968: 304 – 305)
پس درواقع جامعه يکي از مهمترين منابعي است که هنرمند، ماد? اصلي و اول اثر خويش را از آن ميگيرد و از سوي ديگر شخصيت و فطرت دروني او نيز به دور از فعل و انفعالات اثر ادبي نميباشد، بر آن تأثير بسياري دارد. از يک سو ملاحظه ميشود که يک اثر ادبي تنها در ارتباط با جامعه خويش ميباشد و انعکاس دهند? ارزشها و هنجارهاي اجتماعي است و از سوي ديگر متّصل به شخصيت فرد و انعکاس دهند? آراء و افکار دروني وي ميباشد. پس ميتوان نتيجه گرفت يک اثر ادبي، از سويي انعکاس دهند? فطرت دروني و سليقه شخصي هنرمند است و از سويي ديگر افکار حاکم بر جامعه اديب است.
“بنابر اين در تفسير يک اثر ادبي تنها تأثير جامعه دخيل نميباشد؛ بلکه شخصيت و فطرت فرد نيز در اين مسئله از اهميت بارزي برخوردار ميباشد، به گونهاي که تمرکز بر حوادث اجتماعي به تنهايي تحليل کنند? آن اثر ادبي نميباشد.”(همان،306)
بنابراين هرگاه ادبيات و هنر هر دور? تاريخي را برآمده از شرايط و اوضاع اجتماعي آن دوره و در نتيجه همچون منبعي براي بررسي جامعه شناختي آن دوره بدانيم و بخواهيم با مطالعه آثار ادبي و هنري پارهاي از شرايط حاکم بر دور? آفرينش آن آثار را شناسايي کنيم، بايد به سه عامل مهم اثرگذار توجه کنيم. اين سه عامل عبارتاند از: ساخت اجتماعي، فرهنگ و شخصيت هنرمند. از ميان اين سه عامل، ساخت اجتماعي و فرهنگ غالب هر دوره، سبب پديد آمدن پارهاي هماننديها در آثار هنري شده و در مقابل عامل سوم يعني شخصيت هنرمند، آثار او را از ديگران متمايز کردهاست.( روشنفکر، نعمتي قزويني، 1389: 5)

1-3-2-1 ساخت اجتماعي
جامعه شناسي ادبيات بر اين مبناست، که بين جامعه و اثر ادبي رابطهاي متقابل وجود دارد و امّا اهميت جامعه بر اثر ادبي پيشيگرفتهاست؛ چرا که نويسنده وابسته به جامعه خويش است و آن را در اثر خويش انعکاس ميدهد و سعي بر تغيير بعضي از هنجارهاي اجتماعي را دارد. و اين اصل نيز شايان توجه است؛ که زندگي شخصي نويسنده و محيط بزرگي که در آن رشد کرده و پرورش يافته در شناخت بهتر اثر ادبي مفيد، و از اهميت زيادي برخوردار است. (رحماني،2004: 115 ؛ الماضي، 1993: 157)
رابطه ميان ادبيات و اجتماع رابطهاي دو سويه است؛ بنابراين ادبيات در سايه اجتماع شکل ميگيرد و فهم آن نيز، جز در چهارچوب جامعه امکان پذير نميباشد(عبدالحميد الموسي،2011: 7) از اين رو اثر ادبي تنها تصويرگر زندگي و حوادث موجود در آن نميباشد بلکه مردم را طبق الگوهائي که از طريق قهرمانان داستان و عنصر خيال پردازي معرفي ميکند، به هدفي برتر سوق ميدهد.
پس ساخت چگونگي قرارگيري اجزا و عناصر تشکيل دهند? جامعه از قبيل نهادها، طبقات و … را در درون جامعه به عنوان يک کل و نيز روابط ميان آن اجزا و عناصر را با يکديگر نشان ميدهد. بديهي است عناصر اقتصادي و فرهنگي نيز هر يک در شکل گيري اين ساخت مؤثر خواهند بود. جوامع فئودالي، باستاني، سرمايه داري و يا سوسياليستي گرچه براي بيان شيوههاي خاصي از توليد مطرح شدهاند و بيشتر به جنبه اقتصادي مرتبط هستند، به هر حال هر يک ساخت اجتماعي خاصي را نيز پديد ميآورندکه در آن اجزا و عناصر تشکيل دهند? جامعه به صورتي متفاوت با جوامع ديگر قرار گرفته و ترکيب شدهاند. براي مثال هر چند جوامع فئودالي و سرمايهداري هر دو ساختي طبقاتي دارند، ماهيت و محتواي طبقات و شکل روابط آنها با يکديگر کاملاً متفاوت است و در نتيجه شکل زندگي، نقشها، مشاغل، شکل روابط، نهادها، فرهنگ و در مجموع بسياري از آنچه در اين دو نوع جامعه وجود دارد و جريان دارد از جهاتي با هم متفاوتاند. حاصل اينکه هنر و ادبيات بيآنکه تحت تأثير قطعي و تعيين کنند? ساخت اجتماعي- اقتصادي يا سياسي باشند، از آن نيز به طور کامل فارغ و بر کنار نبوده، بلکه همواره ميان هنر و جامعه کُنشي متقابل درجريان است. (وحيدا،1387: 75-76)

1-3-2-2 فرهنگ
به دستاوردهاي اجتماعي جامعه يعني فرايافتهها و ساختههاي بشري که شامل همه کالاها و ساختمانها و رسمها و هنرها و دانشهاي آن ميگردد، در علوم اجتماعي “فرهنگ” ميگويند. در واقع آنچه جامعه ميآفريند و به انسانها واميگذارد، فرهنگ نام دارد. در ادبيات فارسي از دير باز، واژه فرهنگ به معاني مختلفي چون: عقل و ادب و نگهداشتن حد و اندازه هرچيز و نيز علم و دانش و تعليم و تربيت و مجموعه آداب و رسوم و علوم و معارف و هنرهاي يک قوم به کار رفتهاست. (ستوده، 1381: 21-22)
پس فرهنگ شامل تمام دستاوردهاي يک جامعه يا گروه، نظير زبان، هنر، صنعت، حقوق، دانش، دين، اخلاق، سنتها و حتي ابزار مادّي است که در امتداد متمادي به تدريج پديدآمده و تکامليافتهاست.
بنابراين فرهنگ هر قوم، گروه، يا جامعه، ثمر? کوششهايي است که اعضاي آنها در طول قرون و نسلها در پاسخ به نيازهاي مادّي و غير مادّي خود به عمل آوردهاند. فرهنگ را ميتوان متشکل از دو بخش مادي و غيرمادّي دانست که بخش مادّي را تمدن و بخش غيرمادّي را فرهنگ مينامند. با اين تفاوت تمدن شامل عناصر مادّي از قبيل خوراک، پوشاک، مسکن، وسايل و ابزار کار و فرهنگ شامل مجموعه آثار ادبي، ايدئولوژيها، ارزشها، هنجارها و… است.(وحيدا، 1387: 79)
به همين دليل است که در بررسي ادبيات و هنر هر دوره و در ارتباط با فرهنگ غالب آن دوره آنچه بيشتر مورد نظر است فرهنگ با اجزا و عناصر غير مادّي است که بر شخصيت افراد وروابط و رفتارهاي متقابل اجتماعي اثر گذارد و از اين طريق، نظام اجتماعي را نيز تحت تأثير قرار ميدهد. باري اوضاع فرهنگي هر دوره و هر جامعه در آثار ادبي و هنري آن دوره به نحوي نمود يافتهاست؛ در نتيجه با بررسي آن آثار و کاوش جامعه شناسان و يا مردم شناسانه در آن، ميتوان به اوضاع فرهنگي حاکم بر فضاي آفرينش آن آثار پيبرد.
“از اين رو هنرمندان با آثار خويش به نوبه خود کم و بيش در جامعه مؤثّر بودهاند؛ ولي تأثيري که جامعه، طبقه، و گروههاي اجتماعي و حيات فرهنگي روي هنرمندان و بويژه شاعران و هدايت ذوق و افکار و عواطف و گفتار آنان داشته بسي مهمتر، گستردهتر، بسي ژرفتر و ديرپاتر بودهاست.” (ترابي،1379: 24)

1-3-2-3 شخصيّت
در جامعه شناسي، شخصيت به معناي ساخت عادات و رفتارهاي کسبشده در زندگي اجتماعي است. اساس زيست شناسي شخصيت، فرديت است که همچون عاملي تعيينکننده در جريان اکتساب عقايد و منشها دخالت دارد. در شخصيت، عناصر زيست شناختي(فردي) با عناصر اجتماعي به گونهاي ترکيب ميشوند که تمايز علمي آنها از يکديگر بس دشوار خواهد بود. بنابراين شخصيت هر فرد از دو جنبه انفرادي و اجتماعي تشکيل شده است که بخش اجتماعي، وجوه تشابه و بخش انفرادي، وجوه تمايز شخصيتي افراد را پديد ميآورد. (وحيدا، 1387: 82)
به همين دليل است که شخصيت هنرمندان ميتواند در عقايد و منش ايشان و نيز در سوق دادن آنها به سوي موضوعات گوناگون و جهتگيريهاي متفاوت دخالت داشته باشد. نتيجه اينکه پي بردن به شخصيت هنرمند، پژوهشگر را در مسير شناخت بهتر آثار او ياري ميدهد؛ زيرا آشکارترين علّت هر اثر هنري، آفرينند? آن است و به تبع آن شناخت اثر بر اساس مطالعه شخصيت نويسند? آن از کهنترين و معمولترين روش هاي تحقيق ادبي است. وجود برخي وجوه تمايز و تفاوت هاي موجود ميان آثار هنري و ادبي هر دوره به رغم تعلّق داشتن به شرايط و فضاي همسان، خود بهترين گواه بر تأثير شخصيت هنرمند بر آثار ادبي و هنري است. بنابراين تأثير شخصيت و منش فردي شاعران و نويسندگان را در آثار خويش به هيچ وجه، نمي توان انکار کرد. در حقيقت، منش و احساس فردي هنرمند، حکم دستگاه بسيار حساسي را دارد که واقعيات و مسائل زندگي اجتماعي، با عبور از آن به گزين، تفکيک و تلطيف ميشود و در هيئت هنر ادبي تجسّم مييابد از اين رو شايد بتوان گفت که واقعيات و موضوعات زندگي اجتماعي و فردي تمام هنرمندان، کم و بيش به هم شبيه است؛ تفاوت اصلي، در نوع برخورد و نگرش آنان با اين مقولات و مسائل زندگي است. به همين دليل بررسي نيات و نوع نگاه شاعران و نويسندگان، در تحليلهاي زيبا شناسانه و جامعه شناسانه، اهميت محوري دارد.(پارسا نسب،1387: 18)

1-3-3 هدف جامعه شناسي ادبيات



قیمت: تومان


پاسخ دهید